Πραγματοποιήθηκε στο Δημοτικό Θέατρο Αργοστολίου «Ο Κέφαλος» στις 23/10/2025, το 4ο Φεστιβάλ Φορέων Κοινωνικής Φροντίδας, μια εκδήλωση που γέμισε την αίθουσα με συγκίνηση, χαμόγελα και αισιοδοξία. Το φεστιβάλ είναι μέρος του πανελλαδικού προγράμματος δράσεων που φέτος φιλοξενείται σε πόλεις της Δυτικής Ελλάδας και των Ιονίων Νήσων και έφερε στην Κεφαλονιά το μήνυμα της συμμετοχής, της αλληλεγγύης και της ενότητας.
Τη διοργάνωση είχε το Κέντρο Διημέρευσης και Ημερήσιας Φροντίδας ΑμεΑ «ΥΠΕΡΙΩΝ», σε συνεργασία με φορείς και οργανισμούς κοινωνικής μέριμνας της Κεφαλονιάς και της Ιθάκης. Οι άνθρωποι του «Υπερίωνα» έβαλαν, όπως πάντα, την καρδιά τους μπροστά – και το αποτέλεσμα ήταν μια μέρα γεμάτη φως, συγκίνηση και ανθρώπινη ζεστασιά.
Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης πραγματοποιήθηκαν ομιλίες, παρουσιάσεις, δράσεις και μικρά εκπαιδευτικά προγράμματα που είχαν στόχο να ενημερώσουν αλλά κυρίως να ευαισθητοποιήσουν το κοινό για τα θέματα αναπηρίας και κοινωνικής συμπερίληψης. Οι συμμετέχοντες μίλησαν για τις δυσκολίες, αλλά και για τη δύναμη που κρύβεται μέσα σε κάθε άνθρωπο όταν έχει δίπλα του στήριξη, αποδοχή και αγάπη.
Αργοστόλι, 23/10/25
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΣΤΟ 4Ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΦΟΡΕΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΤΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ Α.μεΑ «ΥΠΕΡΙΩΝ»
ΘΕΜΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ: Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΨΥΧΙΚΑ ΠΑΣΧΟΝΤΑ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΑΠΟ ΤΑ Μ.Μ.Ε ΚΑΙ ΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟ ΚΑΙ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟ ΛΟΓΟ.
Ζιάννη Αφροδίτη, Ψυχολόγος Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας Κεφαλονιάς- Ζακύνθου – Ιθάκης , ΑΜΚΕ «ΜΕΤΑΒΑΣΗ»
Αξιότιμοι συνάδελφοι,
Χαιρετίζουμε τις εργασίες του Φεστιβάλ σας και σας ευχαριστούμε για την πρόσκληση και το βήμα που μας δίνετε για άλλη μια φορά να γίνουμε η φωνή μιας από τις πλέον στιγματισμένες και κοινωνικά αποκλεισμένες κοινωνικές ομάδες, αυτής των ψυχικά πασχόντων συνανθρώπων μας.
Είναι σημαντική σήμερα η παρουσία τόσο των μαθητών, όσο και των σπουδαστών του Τμήματος Ψηφιακών Μέσων, καθώς είναι οι αυριανοί πολίτες αλλά και συντελεστές των Μ.Μ.Ε, τα οποία σε έναν μεγάλο βαθμό καθορίζουν τις αναπαραστάσεις και τις στάσεις απέναντι στην διαφορετικότητα, την αναπηρία και την ψυχική νόσο.
Σε ότι αφορά στην ψυχική ασθένεια, ως μια κατάσταση που δεν ξεκινά εξαρχής ως αναπηρία αλλά καταλήγει να εξελίσσεται έτσι για διάφορους λόγους, αποτελεί διαχρονικά ένα πεδίο ιδιαίτερα ευάλωτο στην διαστρέβλωση, την υπερβολή και τη μυθολογία που προσδίδει στην ψυχική νόσο διαστάσεις μυστηριακές και ανεξήγητες. Διαχρονικά η ψυχική ασθένεια ταυτίζεται με ό,τι πιο σκοτεινό και ακατανόητο, με την πλήρη υποταγή του ατόμου σε πρωτόγονες και ανεξέλεγκτες ενορμήσεις που το καθιστούν ικανό για όλα, ακόμη και για επικίνδυνες και εγκληματικές συμπεριφορές, χωρίς καμία ικανότητα ελέγχου.
Το «στερεότυπο του επικίνδυνου ψυχασθενή» φαίνεται να είναι κυρίαρχο στη συλλογική συνείδηση, κάτι που ενισχύεται συνεχώς από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τον καθημερινό ή τον δημόσιο λόγο. Το ψυχικά πάσχον υποκείμενο θεωρείται συχνά εκ των προτέρων ακατανόητο, απρόβλεπτο και δυνητικά βίαιο και επικίνδυνο.
Η κοινωνική αναπαράσταση για τον ψυχικά πάσχοντα και το στερεότυπο που τον συνοδεύει έχει βαθιές ιστορικές ρίζες που έρχονται από προηγούμενες περιόδους, όπως μας αναλύει ο Μισέλ Φουκώ στο βιβλίο του «Η ιστορία της τρέλας». Αξίζει σήμερα, μιας και έχουμε ανάμεσά μας και μαθητές και σπουδαστές, να κάνουμε μια σύντομη αναφορά στην ιστορία της κατανόησης της ψυχικής νόσου μέσα στο χρόνο και να δούμε το πώς μπορεί να συνδέεται όλη αυτή η ιστορική διαδρομή με κατάλοιπα που διαιωνίζουν στερεότυπα ακόμη και σήμερα.
Κατά το μεγαλύτερο μέρος λοιπόν της ανθρώπινης ιστορίας η εκδήλωση κάποιας παρέκκλισης που πιθανότατα υποδήλωνε ένα προβλημα ψυχικής υγείας όπως θα λέγαμε με τα σημερινά δεδομένα, γινόταν αντιληπτό ως μεταφυσικό φαινόμενο. Ο παράξενος λόγος των ασθενών και η παρεκκλίνουσα συμπεριφορά που τον συνόδευε θεωρούνταν σημάδια παρέμβασης ενός θεού ή ενός δαίμονα, ή της ύπαρξης κάποιας υπερφυσικής δύναμης που είχε πάρει ανθρώπινη μορφή και μιλούσε δια στόματος του ασθενούς. Αυτές ήταν οι βάσεις της δαιμονοποίησης της τρέλας που οδήγησε και σε αντίστοιχες σκοταδιστικές και απάνθρωπες πρακτικές αντιμετώπισης ( πχ μέθοδος τρυπανισμού κρανίου κατά τη Νεολιθική εποχή και αργότερα κ.α)
Στην αρχαία Ελλάδα και την ελληνορωμαϊκή εποχή παρατηρούνται βήματα προς μια βαθιά φιλοσοφική προσέγγιση, (προσωκρατικοί φιλόσοφοι, Πλάτωνας, Αριστοτέλης κ.α) θέτοντας έτσι τις αρχικές βάσεις για μια επιστημονική προσέγγιση της ψυχικής νόσου ( Ιπποκράτης κ.α), κάτι που συνιστά αντικειμενική πρόοδο που δυστυχώς αναιρέθηκε από τη θεοκρατική κοινωνία του Μεσαίωνα, όπου παρατηρήθηκε οπισδοδρόμηση και επαναφορά των πρωτόγονων μεταφυσικών και μυστηριακών δοξασιών. Η παράξενη συμπεριφορά των ασθενών αποδίδεται στον Διάβολο και η μαγικο-θρησκευτική αντίληψη για την ψυχική ασθένεια οδηγεί στον βασανισμό και το κάψιμο χιλιάδων ανθρώπων από την πυρά της Ιεράς Εξέτασης, προκειμένου να εξαγνιστούν από την κυριαρχία των διαβολικών δυνάμεων. Εδώ εισάγεται η ηθική διάσταση της ψυχικής ασθένειας, όπου η παρέκκλιση ταυτίζεται με την επιλογή του «κακού» από το άτομο και θεωρείται συνώνυμο της αμαρτίας.
Στην περίοδο της Αναγέννησης οι ψυχικά ασθενείς δε θεωρούνται πλέον δαιμονισμένοι αλλά μιαροί, παράσιτα, παρίες και συχνά διώκονται και εξοστρακίζονται εκτός κοινωνικού ιστού σε απόμακρες περιοχές και αργότερα σε άσυλα, σωφρονιστήρια μαζί με άλλες ανεπιθύμητες κοινωνικά ομάδες. Όπως πολύ εύστοχα σημειώνει ο Μισέλ Φουκώ «θυσιάζονται συμβολικά κάποια μέλη της κοινότητας και εξοστακίζονται από αυτή προκειμένου να θριαμβεύσει η Λογική στην υπόλοιπη».
Κατά τον Διαφωτισμό αρχίζει σταδιακά η ψυχική νόσος να μη θεωρείται το αποτέλεσμα ηθικής βλαβης αλλά κάποιας ενδεχόμενης βλάβης στον εγκέφαλο.
Κατά τον 19ο και 20o αιώνα συντελούνται σημαντικές αλλαγές που όμως δε σηματοδοτούν και την πλήρη πρόοδο στην αντίληψη του ψυχικά πάσχοντα. Τα άσυλα διατηρούνται ως χώρος κοινωνικής απομάκρυνσης, η βία και οι κατασταλτικές πρακτικές διατηρούνται και με το μανδύα του «θεραπευτικού μέσου» εφαρμόζονται μέθοδοι που απηχούν παλαιότερες εποχές… (βία, καθήλωση με αλυσίδες, χημική καθήλωση, ηλεκτροσοκ κ.α). Είναι μια θλιβερή πραγματικότητα πως στο όνομα της «αντιμετώπισης της πιθανής επικινδυνότητας» χιλιάδες άνθρωποι υπέστησαν βία επί σειρά ετών. Ας μη μας εκπλήξει ότι ακόμη και σήμερα, αν και σε πολύ μικρότερο βαθμό επιβιώνουν πρακτικές που αντανακλούν προηγούμενους αιώνες, δεν έχουν εξαλειφθεί πλήρως οι επιβιώσεις αυτές.
Βήματα έχουν γίνει πολλά και σε πολλές περιπτώσεις θα τολμούσαμε να πούμε και άλματα, η φροντίδα των ψυχικά σθενών μετατοπίστηκε σε μεγάλο βαθμό από το Άσυλο στην Κοινότητα, η βία προς τους ασθενείς έχει περιοριστεί σε μεγάλο βαθμό, ο 21ος αιώνας κάνει πιο επίκαιρες από ποτέ τις βασικές αρχές της Κοινωνικής Ψυχιατρικής. Ας αναρωτηθούμε όμως: πόσο έχουμε κατά βάθος απομακρυνθεί πραγματικά ως κοινωνία από την αντίληψη του ψυχικά πάσχοντα ως ατόμου που είναι έρμαιο των σκοτεινών του ενορμήσεων, πλήρως παραδομένου στην απώλεια της λογικής και του αυτοελέγχου, κάτι που το καθιστά ικανό για κάθε πιθανή επικίνδυνη συμπεριφορά;
Ας κάνουμε την αρχή όσοι βρισκόμαστε εδώ σήμερα, ας σκύψουμε μέσα μας, ας ενδοσκοπήσουμε , ας αναρωτηθούμε και ας απαντήσουμε στους εαυτούς μας με ειλικρίνεια, θεωρούμε ή όχι τον ψυχικά πάσχοντα επικίνδυνο ή όχι; Ποια είναι η πρώτη απάντηση που μας έρχεται στο νου;
Ίσως να μην μας απασχόλησε ποτέ μέχρι τώρα ένα τέτοιο ερώτημα. Ας μην εκπλήξει αν η απάντηση είναι θετική, κι ας μη βιαστούμε να νιώσουμε ενοχή γι’ αυτή την παραδοχή μας, ας θέσουμε στον εαυτό μας κάποια επόμενα ερωτηματα:
- συμβάλλει ή όχι κατά τη γνώμη μας στη διαμόρφωση της αυθόρμητης απάντησης που ίσως δώσαμε στους εαυτούς μας πριν λίγο η στάση των Μ.Μ.Ε. και ο τρόπος που αναπαράγεται το στερεότυπο για τον «επικίνδυνο ψυχασθενή» από τον καθημερινό και το δημόσιο λόγο; Λειτουργούν ή όχι τα ΜΜΕ ως παραμορφωτικός καθρέφτης, ευθύνονται σε έναν βαθμό για τη διαμόρφωση μιας αρνητικής κοινωνικής εικόνας για την ψυχική ασθένεια και τον ψυχικά ασθενή;
- Ας αναρωτηθούμε, πόσες φορές έχουμε γίνει αποδέκτες εύκολων ετικετών που αβίαστα αποδίδονται στον ψυχικά πάσχοντα μέσα από τα Μ.Μ.Ε; («ψυχασθενής», «ψυχοπαθής», «σχιζοφρενής», «μανιακός», «βίαιος», «επιθετικός», «επικίνδυνος», «ανισόρροπος», «ανεξέλεγκτος» κ.α)
- Έχει τύχει ακόμη και σε άσχετα με την επιστήμη της ψυχιατρικής πεδία πχ χρηματιστήριο, αναμετάδοση αθλητικών αγώνων, ακόμη και σε μετεωρολογικά δελτία να ακούμε με μεταφορικό τρόπο τη χρήση της λέξης «σχιζοφρένεια» ως περιγραφή του απρόβλεπτου, του μη κατανοητού, του αιφνιδιαστικού, της μη λογικής εξέλιξης;
- Πόσες φορές ακούσαμε για ένα στυγερό και αποτρόπαιο έγκλημα το οποίο παρουσιάστηκε από τα δελτία ειδήσεων εύκολα, αβίαστα και άκριτα ως προϊόν ψυχοπαθολογίας, χωρίς να έχει προηγηθεί καν ψυχιατρική εκτίμηση; Γίνεται ή όχι αντικείμενο εκμετάλλευσης από δράστες κακουργηματικών πράξεων η δυνατότητα ευνοϊκότερης μεταχείρισης τους αν τιτλοποιηθούν ως ψυχικά ασθενείς; Διαιωνίζει η παραπάνω κατάσταση τη διαστρέβλωση και την άμεση σύνδεση ψυχικής νόσου και επικινδυνότητας;
- Μας θυμίζει κάτι ο τίτλος του θρίλερ του 1974 «Ο σχιζοφρενής δολοφόνος με το πριόνι», που αποτελεί μάλιστα κακή και μη σχετική ελεύθερη μετάφραση του αυθεντικού ονόματος της ταινίας; ( “The Texas chainsaw massacre”). Συνέβαλε ή όχι έστω και σε ασυνείδητο επίπεδο ο τίτλος αυτός όπως και αντίστοιχες ταινίες τρόμου στη διαμόρφωση ενός συγκεκριμένου στερεότυπου για τον ψυχικά πάσχοντα επί ολόκληρες δεκαετίες;
- Συναντάμε ακόμη και σε καθημερινές σειρές ευρείας τηλεθέασης και μάλιστα σε ώρες που μπορεί να παρακολουθούν παιδιά, τη σύνδεση του στυγερού και κατά συρροήν εγκληματία με την ψυχική νόσο;
- Έχουμε συναντήσει ακόμη και σε διάφορες μορφές τέχνης (αστυνομική λογοτεχνία , παραστατικές τέχνες κ.α) την αναπαράσταση της τρέλας ως χάος και ως ταυτόσημη έννοια με το έγκλημα στην πιο αποτρόπαιά του μάλιστα μορφή;
- Είμαστε ή όχι έστω και άθελά μας φορείς συντήρησης στερεοτύπων για τον ψυχικά πάσχοντα μέσα από λέξεις που χρησιμοποιούμε στον καθημερινό λόγο; «τρελός για δέσιμο, για τα σίδερα, για το Δαφνί», «πουλάει τρέλα», «τρελός παπάς σε βάφτισε», «τρελός επιστήμονας», «είσαι για ζουρλομανδύα», «του έστριψε η βίδα», «οδηγεί σαν τρελός», «το κλουβί με τις τρελές», «σαν της τρελής τα μαλλιά», «έγινε της τρελής», «ο τρελός του χωριού», «κάνω σαν τρελός για κάτι» , «ο σχιζοφρενής δολοφόνος με το πριόνι», και στην τοπική καθομιλουμένη: «είναι για τον Άγιο», «δαιμονισμένος», «έχει δαιμόνια μέσα του», «έχει πιτσιλίρει με μιας», «κουρλός», «κουρλαμάδα», «παλαβός», «θεόζουρλος» κ.α;
Όλα τα παραπάνω διαιωνίζουν και συντηρούν μια συγκεκριμένη κοινωνική αναπαράσταση για τον ψυχικά πάσχοντα, ως άτομο χωρίς καμία ικανότητα ελέγχου και ως δυνητικά βίαιο και επικίνδυνο.
Ας δούμε όμως ποια είναι η πραγματικότητα. Σύμφωνα με τις περισσότερες σχετικές έρευνες η συχνότητα της παραβατικότητας σε άτομα με μείζονα ψυχοπαθολογία δεν είναι μεγαλύτερη από αυτή του γενικού πληθυσμού. Τα ποσοστά των δραστών ψυχικά ασθενών δεν ξεπερνάνε ποτέ το ¼ του εκάστοτε δείγματος των σχετικών ερευνών. Επιπλέον, ακόμη και στις περιπτώσεις που η παραβατική συμπεριφορά έχει εκδηλωθεί από άτομο με σοβαρό ψυχιατρικό πρόβλημα, δεν αποδεικνύεται η αιτιώδης σχέση ψυχικής νόσου και παραβατικής συμπεριφοράς- επικινδυνότητας καθώς την ανθρώπινη συμπεριφορά την επηρεάζουν πολύπλοκοι και πολυδιάστατοι παράγοντες, είτε μιλάμε για ψυχικά υγιείς, είτε για ψυχικά ασθενείς.
Για εμάς ίσως αξίζει από εδώ και στο εξής να μας απασχολήσει ένας προβληματισμός αντίστροφης κατεύθυνσης: είναι πιθανόν να γίνουν πιο εύκολα οι άνθρωποι με ψυχιατρικό πρόβλημα θύματα βίας, εκμετάλλευσης, παραβίασης δικαιωμάτων από την ίδια την κοινωνία σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό; Μήπως τελικά η ίδια η αναπαραγωγή και η διαιώνιση στερεοτύπων από την πλευρά της κοινωνίας συνιστά εν τέλει πράξη βίας μέσα από λέξεις, φράσεις και στάσεις που ταπεινώνουν, αδικούν, εξευτελίζουν το ψυχικά πάσχον υποκείμενο; Και εν τέλει μήπως στα μάτια του ανθρώπου που υποφέρει φαντάζει ως επικινδυνότητα και κινητοποιεί τους πιο βαθείς του φόβους όλη αυτή η στάση;
Πολλά τα ερωτήματα που προκύπτουν. Ελπίζουμε να καταφέραμε να σας δώσουμε τροφή για προβληματισμό, είμαστε στη διάθεσή σας για να τα συζητήσουμε και περεταίρω όποτε χρειαστεί και να μοιραστούμε σκέψεις για βήματα που μπορούν να γίνουν. Στον αγώνα για την άρση των στερεοτύπων και των αντίστοιχων στάσεων που τα συνοδεύουν καταδικάζοντας συνανθρώπους μας με οποιαδήποτε μορφής αναπηρία να ζούνε μια ζωή κατώτερη των δικαιωμάτων τους τον 21ο αιώνα, κανένας δεν μπορεί να τα καταφέρει μόνος του. Πρέπει να λειτουργούμε σαν μια ενότητα, από όποια πλευρά κι αν βρίσκεται ο καθένας μας,.. Καλή συνέχεια στον καθημερινό αγώνα για την αξιοπρέπεια των ατόμων με αναπηρία. Είμαστε δίπλα σας!
Σας ευχαριστούμε.
Βιβλιογραφία:
- Μπαϊρακτάρης Κωνσταντίνος, Ψυχική Υγεία και Κοινωνική Παρέμβαση, Εναλλακτικές εκδόσεις/Αντιπαραθέσεις 15
- Τσαλίκογλου Φωτεινή, Ο μύθος του επικίνδυνου ψυχασθενή, Εκδόσεις Παπαζήση
- Φουκώ Μισέλ, Η ιστορία της τρέλας, εκδόσεις Ηριδανός